Cách ngâm rượu đinh lăng phổ biến nhất là dùng rễ (củ) của cây đã vài năm tuổi, ngâm với rượu gạo khoảng 40 độ trong bình thuỷ tinh hoặc sành sứ. Theo hướng dẫn của Vinmec, củ khô ngâm theo tỉ lệ 1kg với 7 lít rượu, để ít nhất 3 tháng; củ tươi thì 1kg với khoảng 3 lít rượu, để khoảng 6 tháng. Rượu đinh lăng vẫn là rượu, nên uống ít, uống thưa và hỏi bác sĩ nếu đang có bệnh hoặc dùng thuốc.
Đinh lăng là cây gì, dùng phần nào để ngâm
Đinh lăng có tên khoa học Polyscias fruticosa (L.) Harms, thuộc họ Ngũ gia bì (Araliaceae), dân gian còn gọi là cây gỏi cá hay nam dương sâm. Theo sách Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam của GS Đỗ Tất Lợi, đây là cây nhỏ, thân nhẵn không gai, cao khoảng 0,8 đến 1,5m, lá kép lông chim xẻ sâu và có mùi thơm khi vò.
Phần được dùng làm thuốc là rễ hoặc vỏ rễ, đào lên rửa sạch đất cát rồi phơi hoặc sấy khô. Lá cũng được dùng, nhưng các hướng dẫn ngâm rượu đều dùng củ (rễ), không dùng thân cành.
Theo y học cổ truyền và các nghiên cứu ban đầu
Sách của GS Đỗ Tất Lợi ghi lại rằng trong rễ đinh lăng có alcaloid, glucosid, saponin, flavonoid, tanin, vitamin nhóm B và một số acid amin. Năm 1961, Viện Y học quân sự thử nước sắc rễ đinh lăng và thấy tác dụng tăng sức dẻo dai tương tự nhân sâm trong thí nghiệm ngắn ngày, nhưng khi dùng kéo dài thì tác dụng này mau hết. Thí nghiệm trên tim ếch cô lập cho thấy liều cao làm tim co bóp yếu đi.
Dân gian dùng rễ đinh lăng làm thuốc bổ cho người mệt mỏi, ăn kém, và trong một số bài thuốc trị ho, thông tiểu, thông sữa. Vinmec nhắc thêm các tác dụng được kỳ vọng như bồi bổ, hỗ trợ giấc ngủ, có thể hạ huyết áp. Đây phần lớn là kinh nghiệm cổ truyền và thí nghiệm trên động vật hoặc nhóm nhỏ người, chưa đủ để coi rượu đinh lăng là thuốc chữa bệnh.
Chọn củ đinh lăng bao nhiêu năm tuổi
Các nguồn nói không giống nhau:
- Vinmec cho rằng rễ cây từ khoảng 4 đến 5 năm tuổi trở lên có nhiều hoạt chất hơn.
- Tạp chí Công Thương khuyên chỉ dùng cây đinh lăng lá nhỏ trồng trên 3 năm, cây non có thể không hiệu quả.
- Pharmacity (dược sĩ tham vấn) lưu ý không dùng rễ cây dưới 2 năm vì hoạt chất thấp, cũng không nên dùng cây trên 15 năm vì rễ đã hoá gỗ nhiều, và nên bỏ lõi gỗ ở những rễ to.
Người trồng ở Tây Nguyên kể với Znews rằng khách hay săn rễ từ 7 năm tuổi trở lên, cây càng già càng đắt, nhưng đó là chuyện giá cả, không phải khuyến cáo y tế. Củ đinh lăng lá nhỏ khoảng 3 đến 5 năm tuổi là mốc nhiều nguồn cùng chấp nhận.
Cách ngâm rượu đinh lăng tươi
Ngâm rượu đinh lăng tươi giữ mùi thơm hăng của củ nhưng phải chờ lâu hơn. Các bước theo Vinmec và VTC News:
- Rửa thật kỹ củ, nhất là các kẽ giữa những nhánh rễ, vì đất bám rất nhiều ở đó. Để ráo nước.
- Thái lát hoặc để nguyên củ, tuỳ kích thước bình.
- Xếp vào bình thuỷ tinh hoặc sành sứ, không dùng bình nhựa.
- Đổ rượu theo tỉ lệ khoảng 1kg củ tươi với 3 lít rượu, rượu phải ngập kín củ.
- Đậy kín, để khoảng 6 tháng rồi mới dùng.
VTC News lưu ý thêm: đừng đổ quá nhiều rượu cho củ tươi, vì rượu sẽ nhạt và mất mùi đinh lăng.
Cách ngâm rượu đinh lăng khô
Củ khô dễ bảo quản, ít lo nấm mốc hơn và ngâm nhanh hơn. Theo Vinmec, củ khô được làm sạch, thái miếng rồi sao vàng hạ thổ (sao trên chảo đến khi vàng đều, sau đó để nguội cho hết hơi nóng) trước khi ngâm.
- Làm sạch củ, thái lát mỏng vừa phải, phơi hoặc sấy khô.
- Sao vàng, để nguội.
- Cho vào bình, đổ rượu theo tỉ lệ 1kg củ khô với khoảng 5 đến 7 lít rượu.
- Ngâm tối thiểu 3 tháng. Vinmec ghi rằng để càng lâu rượu càng dịu và ngả màu vàng đẹp hơn.
Một điểm dễ nhầm: củ tươi phơi khô hao rất nhiều, khoảng 4kg tươi mới được 1kg khô. Vì vậy tỉ lệ rượu cho củ khô cao hơn hẳn củ tươi là bình thường.
Tỉ lệ ngâm rượu đinh lăng và độ rượu nên dùng
Bảng dưới gom số liệu từ các nguồn đã đọc. Hai nguồn lệch nhau ở tỉ lệ củ khô: Vinmec ghi 1kg với 7 lít, Pharmacity ghi 1kg với 5 lít.
| Củ tươi | Củ khô | |
|---|---|---|
| Tỉ lệ củ : rượu | 1kg : khoảng 3 lít (Vinmec, VTC News) | 1kg : 5 lít (Pharmacity) đến 7 lít (Vinmec) |
| Độ rượu | Rượu gạo khoảng 40 đến 42 độ | Rượu trắng từ 40 độ trở lên |
| Sơ chế | Rửa kỹ kẽ rễ, để ráo, thái lát hoặc để nguyên | Thái lát, phơi khô, sao vàng hạ thổ |
| Thời gian ngâm | Khoảng 6 tháng | Tối thiểu 3 tháng |
| Bình chứa | Thuỷ tinh hoặc sành sứ, không dùng bình nhựa | |
Về rượu nền, Vinmec khuyên dùng rượu gạo 40 đến 42 độ nấu bằng men truyền thống. Điều quan trọng hơn con số là rượu phải có nguồn gốc rõ ràng. Rượu trắng trôi nổi không nhãn mác là thứ đáng lo nhất trong một bình rượu ngâm, hơn cả chuyện chọn củ.
Bảo quản bình rượu đinh lăng
Bình đậy kín, đặt chỗ râm mát, tránh nắng. Củ phải luôn ngập rượu, phần nhô lên dễ mốc. Nếu thấy váng lạ, mùi chua hay củ nhũn thì bỏ cả bình, đừng tiếc.
Rượu đinh lăng có tác dụng gì và uống bao nhiêu là vừa
Một chi tiết đáng chú ý trong sách của GS Đỗ Tất Lợi: thử nghiệm trên người năm 1964 chỉ dùng 0,23 đến 0,50g bột rễ mỗi ngày, dưới dạng thuốc sắc hoặc ngâm rượu nhẹ khoảng 30 độ. Lượng dược liệu rất nhỏ, độ rượu cũng thấp hơn rượu ngâm ở nhà.
Về lượng uống, các nguồn đưa ra mức khác nhau. Vinmec và VTC News ghi tối đa 3 đến 4 ly mỗi ngày nhưng không nói ly bao nhiêu ml. Pharmacity ghi khoảng hai ly nhỏ, tổng chừng 30ml mỗi ngày. Bên mình nghiêng về mức thấp: một hai ly nhỏ trong bữa ăn, không uống ngày nào cũng như ngày nào. Muốn hiểu thêm về lượng cồn an toàn, có thể đọc bài uống rượu đúng cách.
Dấu hiệu dùng quá liều
Rễ đinh lăng chứa nhiều saponin. Theo Vinmec, dùng quá liều có thể gây nôn mửa và tụt huyết áp. Trang Hello Bacsi (bác sĩ Nguyễn Thường Hanh tham vấn) ghi rằng liều cao có thể gây say thuốc với mệt mỏi, buồn nôn, tiêu chảy, saponin có thể làm vỡ hồng cầu, và dùng quá liều kéo dài có thể gây xung huyết gan, tim, phổi, dạ dày, ruột. Tạp chí Công Thương liệt kê thêm hoa mắt, chóng mặt. Gặp các dấu hiệu này thì dừng uống, và đi khám nếu không đỡ.
Ai không nên uống rượu đinh lăng
- Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Hello Bacsi ghi chưa đủ thông tin về độ an toàn, Tạp chí Công Thương nêu chống chỉ định với thai phụ 3 tháng đầu. Thêm nữa, đây là rượu.
- Trẻ em.
- Người đang dùng thuốc, nhất là thuốc huyết áp, tim mạch: đinh lăng có thể tương tác với thuốc, và chính Vinmec nêu khả năng hạ huyết áp.
- Người có bệnh gan, thận, tim mạch hoặc bệnh nền khác: hỏi bác sĩ trước khi dùng.
- Người sắp lái xe.
Pharmacity cũng khuyên không dùng đinh lăng liên tục quá 3 tháng. Nếu lỡ uống quá chén, bài say rượu có nên uống sữa có vài điều nên biết.
Câu hỏi thường gặp về rượu đinh lăng
Nên ngâm rượu đinh lăng tươi hay khô?
Cả hai đều được. Củ tươi thơm hơn nhưng ngâm khoảng 6 tháng, khoảng 3 lít rượu cho 1kg. Củ khô dễ bảo quản, ngâm từ 3 tháng, 5 đến 7 lít rượu cho 1kg.
Rượu đinh lăng có tác dụng gì?
Theo y học cổ truyền, rễ đinh lăng là thuốc bổ cho người mệt mỏi, ăn kém. Thí nghiệm ban đầu của Viện Y học quân sự ghi nhận tăng sức dẻo dai trong thời gian ngắn, tác dụng giảm khi dùng lâu. Chưa đủ bằng chứng để coi đây là thuốc chữa bệnh.
Rượu đinh lăng ngâm bao lâu thì uống được?
Theo cách ngâm rượu đinh lăng của Vinmec, củ khô cần tối thiểu 3 tháng, củ tươi khoảng 6 tháng.
Mỗi ngày uống bao nhiêu rượu đinh lăng?
Các nguồn đưa ra từ khoảng 30ml (Pharmacity) đến tối đa 3 đến 4 ly nhỏ (Vinmec). Nên giữ ở mức thấp, uống trong bữa ăn, không uống hằng ngày kéo dài, và hỏi bác sĩ nếu đang có bệnh hoặc dùng thuốc.
Đọc hết các tài liệu, điều đáng bận tâm hơn chuyện củ mấy năm tuổi là bình rượu nền có sạch không và mình uống bao nhiêu. Một củ 4 năm tuổi ngâm với rượu gạo tử tế, uống mỗi bữa một ly nhỏ, vẫn hơn một củ chục năm ngâm với rượu không rõ nguồn.
Rượu bia có hại cho sức khoẻ. Đã uống rượu bia thì không lái xe.
